دلایل عدم رشد و رونق تجارت الکترونیک در ایران

eCommerce3این نوشته من در شماره ۱۴ ماهنامه پیوست در تیر ماه ۱۳۹۳ چاپ شده است : ماهنامه پیوست

( فروش آنلاین ۳ درصد از تولید ناخالص ملی سهم دارد)

پیشگفتار

واژه ای که امروزه بیش از پیش در مورد آن می شنویم تجارت الکترونیک است ، تجارت الکترونیک یکی از راه ها نسبتا مدرن کسب و کارهای نوین می باشد که انواع مختلفی نیز دارد ، با توجه به هزینه های مربوط به راه اندازی و نگهداری کسب و کارهایی که هویت فیزیکی دارند ، تجارت الکترونیکی صرفه ی اقتصادی بیشتری دارد ، البته تجارت الکترونیکی در بعد سود دهی می تواند بسیار بازدهای بالایی نسبت به واحدهای فیزیگی داشته باشد . چندی است که تب این نوع از تجارت ، البته بیشتر در بعد احداث و در قالب استارت آپ ها در ایران بالا گرفته که  با توجه به اقدامات سازنده ای که در جهت فرهنگ سازی این مهم صورت گرفته است ، دور از ذهن نبوده ، اما با توجه به تمام فوایدی که تجارت الکترونیک دارد ، با برخورد نسبتا منفی از جانب طیف گسترده ای از جامعه با این رویداد مواجه هستیم که باعث شده روند رو به رشد تجارت الکترونیک را در ایران ، کشوری که به دنبال ایجاد و توسعه شهرهای الکترونیک است به تاخیر بیندازد ، این واکنش های منفی که باعث عدم توسعه و رشد تجارت الکترونیک می شود در دو زمینه قابل بررسی هستند : ۱٫دلایل راه اندازی این بنگاه ها (احداث)  ۲٫دلایل روی آوردن به این نوع از بنگاه ها (استفاده)

تجارت الکترونیک چیست؟

تعاریف متعددی در منابع مختلف از این واژه وجود دارد که از جمله آن ها می توان به این دو مورد اشاره کرد:

–  تجارت الکترونیک یعنی انجام کلیه فعالیتهای تجاری با استفاده از شبکه های ارتباطی رایانه ای به ویژه اینترنت است. تجارت الکترونیک تجارت بدون کاغذ است و به وسیله آن تبادل اطلاعات خرید و فروش و اطلاعات لازم برای حمل و نقل کالاها و انجام مبادلات بانکی با سهولت و سرعت بیشتری انجام می شود. به عبارت دیگر تجارت الکترونیک نام گسترده ای از نرم افزارها و سیستم ها است که خدماتی نظیر جستجوی اطلاعات، مدیریت، تبادلات، بررسی وضعیت اعتبار، اعطای اعتبار، پرداخت به صورت آنلاین، گزارش گیری و مدیریت حساب ها را در اینترنت به عهده می گیرند .

 – منظور از تجارت الکترونیک انجام مبادلات تجاری اعم از خرید و فروش و ارائه خدمات ( منظور خدمات رایگان و غیر رایگانی است که با هدف اقتصادی انجام می شود) در اینترنت است. به عبارت دیگر تجارت الکترونیک استفاده از هر نوع شبکه الکترونیک برای انجام مبادلات و داد و ستدهای تجاری و ارائه خدمات است.

  شاید بتوان گفت بهترین تعریف از تجارت الکترونیک را دانشنامه آزاد ویکی پدیا داشته باشد که بیان دارد : تجارت الکترونیک (E-Commerce) فرایند خرید، فروش یا تبادل محصولات، خدمات و اطلاعات از طریق شبکه‌های کامپیوتری و اینترنت است.

انواع تجارت الکترونیک

تجارت الکترونیک انواع مختلفی دارد که از جمله آنها می توان به چند مورد ذکر شده در ذیل اشاره نمود:

–  تجارت فروشنده با فروشنده، Business to Business   یا B2B

 –  تجارت فروشنده با مصرف کننده ، Business to Consumer  یا B2C

 –  تجارت مصرف کننده با مصرف کننده ، Consumer to Consumer یا C2C

 –  تجارت نقطه به نقطه  ، Peer to Peer   یا P2P

 –  تجارت فروشنده با سازمان  Business to Administration  یا B2A

–   تجارت مصرف کننده با سازمان Consumer to Administration  یا C2A

کسب و کار الکترونیکی

اما به موزات تجارت الکترونیک واژه ی کسب و کار الکترونیکی نیز تعریف شده که در پاره ای از مواقع با تجارت الکترونیک اشتباه گرفته می شود ،  به طور کل کسب و کار الکترونیکی یکی از زیر مجموعه های فناوری اطلاعات بوده که در دهه گذشته رشد بالایی داشته است. برای کسب وکار الکترونیکی تعاریف متعددی مطرح شده که ما در زیر به متداول ترین آن می پردازیم:

کسب وکار الکترونیکی وسیله ای است که مسیر رسیدن بنگاهها به بازار را هموار می سازد .مسیری که مشتریان در آنجا اقدام به خرید کالا و خدمات می کنند.کسب و کار الکترونیکی به مفهوم کلی ،شامل به کار گیری فناوریهای جدید برای بر قراری ارتباطات زنجیره ای بین سازندگان ،فروشندگان ، عرضه کنندگان و به طور کلی ارایه دهندگان کالا و خدمات از یک سو و خریدار و مصرف کننده و یا به طور کلی مشتری از سوی دیگر است و نتیجه آن اتخاذ تصمیمات بهتر ، بهینه سازی کالا و خدمات ، کاهش هزینه ها و گشودن کانالهای جدید است. ولی تجارت الکترونیک به هر شکلی از نقل و انتقالات در تجارت اطلاق می شود که در آن طرفین از طریق الکترونیکی با هم در ارتباطند و نه از طریق نقل و انتقالات فیزیکی ، به عبارت دیگر، تجارت الکترونیک زیر بخشی از کسب و کار الکترونیک است، زیرا در کسب و کار الکترونیک ، شکل الکترونیکی کلیه فرایندهای  از قبیل تولید، تحقیق و توسعه ، امور مالی ، مدیریت نیروهای انسانی ، پشتیبانی و تجارت مطرح است، در حالی که در تجارت الکترونیک تنها فرایند تجارت به صورت الکترونیک ، یک جز بنیادی از کسب و کار الکترونیک به حساب می آید . به طور کل به هر داد و ستدی که از طریق اینترنت انجام می شود تجارت الکترونیک وبه کسب و کارهایی که بخش و یا تمام آن در بستر اینترنت صورت میگیرد ، کسب و کار اینترنتی گفته میشود.

مزایای استفاده از تجارت الکترونیکی 

به طور کلی مزایای استفاده از تجارت الکترونیکی را می‌توان به شش دسته تقسیم کرد که شامل :

 – صرفه جویی در وقت و هزینه

 – حذف نسبی واسطه ها

 –  افزایش قدرت انتخاب خریداران

 – بستر ارتباطی مناسب

 –  پیدایش بازارهای جدید برای تولید کنندگان

 – خدمات پشتیبانی

 – پیدایش مؤسسات اقتصادی نوپا

معایب استفاده از تجارت الکترونیکی

تعدادی از ازمهترین مشکلات این گونه تجارت به قرار زیر است:

–  نگرانی از امنیت و حریم شخصی اطلاعات

–  پیدایش دوباره واسطه‌ها

–  دشواری یک استاندارد فراگیر و همه‌جانبه

–  هزینه بالای اشتباه در محیط دیجیتالی و تاثیر آن بر مشتریان و تامین‌کنندگان

تاریخچه تجارت الکترونیک

تجارت الکترونیک در ابتدا به ارسال سندهاى تجارى مانند سفارش هاى خرید یا صورت حساب هاى الکترونیکى اطلاق مى شد و بعدها با گسترش این صنعت واژه تجارت الکترونیکى به تجارت از طریق شبکه وب براى خرید کالا و خدمات گفته شد.اولین کسب و کارهاى الکترونیکى را مى توان در ۱۹۹۸ و در میان تعدادى از کسب و کارهاى معتبر در کشور آمریکا و اروپاى غربى شاهد بود. کسب و کارهایى که با راه اندازى وب سایت هایى ابتدایى شکل گرفت و سپس توسعه یافت. در سال ۲۰۰۵، تجارت الکترونیکى در اکثر شهرهاى آمریکا، اروپا و آسیاى شرقى به سرعت توسعه و رواج یافت. عده اى معتقدند که قدمت تجارت الکترونیکى به پیش از پیدایش اینترنت کنونى بازمى گردد اما به دلیل هزینه هاى سنگین این سبک از تجارت، امکان استفاده از آن تا چند سال گذشته مختصراً در اختیار شرکت ها، بنگاه هاى تجارى و مؤسسات اقتصادى بود اما با فراگیرشدن اینترنت و امکان استفاده همه مردم ،این فرصت به دست آمد که ساختار تجارت الکترونیک تغییر کرده و از حالت اختصاصى خارج شده و به صنعتى در دسترس تبدیل شود .

 تجارت الکترونیک در ایران 

ایران در زمینه تجارت الکترونیک کشوری بسیار نوپا بوده و تا رسیدن به سطحی قابل قبول ، راه درازی در پیش دارد. ورود فناوری جدید در این زمینه ، نیازهای جدیدی را در پردازش و تبادل داده‌ها ، ابزارها و زیر ساختهای مناسب و همینطور پیاده سازی آن مطرح کرده است .

در حال حاضر، حجم تجارت الکترونیک در ایران حدود ۳ درصد از تولید ناخالص داخلی بوده که این مبادلات بیشتر در حوزه آموزش الکترونیکی ، بلیط الکترونیکی، پرداخت  بهای خدمات دولتی ، خرید کالا و خدمات توسط مصرف کنندگان و مبادله اسناد صورت می گیرد و بیشتر از نوع  می باشد.B2C

برای توسعه تجارت الکترونیک در کشور ، ورود به بازارهای جهانی و عضویت در سازمانهایی نظیر سازمان تجارت جهانی، داشتن نظام بانکی کارآمد از الزامات اساسی به شمار می آید. بنابراین ، استفاده از فناوری ارتباطات و اطلاعات در جهت ایجاد و توسعه بانکداری الکترونیک در نظام بانکی کشور حائز اهمیت است. اگرچه طی سالها برخی از روشهای ارائه خدمات بانکداری در نظام بانکی کشور رایج و مورد استفاده  قرار می گیرد ، اما تا رسیدن به سطح کشورهایی که به نوعی پیشگام در صنعت تجارت و بانکداری الکترونیک هستند ، راهی طولانی در پیش است.ایجاد و توسعه بانکداری الکترونیک که به نوعی پایه و اساس ترویج تجارت الکترونیک  می باشد ، مستلزم برخورداری از برخی از زیرساختهای مناسب اقتصادی و اجتماعی نظیر : شبکه های ارتباطی و مخابراتی مناسب ، امنیت تبادل اطلاعات ، زیرساختهای حقوقی و قانونی ، آمادگی فرهنگی جامعه  ، است.

دلایل عدم رشد و رونق تجارت الکترونیک در ایران

اعتماد و امنیت

 شاید یکی از مهم ترین عواملی که بتوان برای عدم رشد تجارت الکترونیک ایران  نسبت به سایر کشورها  متصور شد ، احساس عدم اعتماد و امنیت کاربران در برخورد با این نوع از معاملات است.

عدم اعتماد به این معنا که شاید برای یک کاربر تجربه ی خرید به صورت فیزیکی بسیار اطمینان بخش تر از خریدی است که تا زمان تحویل کالا هیچ تصویر واقعی از آن ندیده و نمی تواند آنطور که باید تحلیل های درست از خرید پیش رویش  را انجام دهد ؛ بنابراین کاربر به این نوع خرید اعتماد نداشته و خرید سنتی را همچنان ارجح می داند ، از سویی احساس عدم امنیت کاربر به دلیل عدم پشتیبانی های درست ، در صورت عدم رضایت از جنس خریداری شده و یا خراب بودن آن و یا حتی بعضا تعویض کالا ، به دلیل دور بودن تولید کننده و دسترسی نداشتن به آن و همینطور احساس عدم امنیت در مورد درگاه های پرداخت الکترونیکی و ترس از ثبت نشدن خرید به دلیل تراکنش های ناموفق از جمله مواردی است که می تواند احساس عدم امنیت را در کاربران اینترنتی ایجاد کرده و به طبع آن جلوگیری در توسعه تجارت الکترونیکی نماید.عدم اعتماد به صحت و صداقت در اصول خرید فروش بنگاه های مجازی که کالا یا خدماتی را مورد معامله قرار می دهند از جمله این موارد است که در چند سال اخیر با احداث واحدی به اسم نماد الکترونیکی سعی در رفع آن شده است.

فرهنگ سازی  

عدم سعی و تلاش به منظور فرهنگ سازی صحیح در مورد تجارت الکترونیک و اصول آن ، باعث شده است که عده ای یا این نوع تجارت را به عنوان شاخه ای از کسب و کار قبول نکرده و یا حتی اساساَ شناختی از آن نداشته باشند ، این مهم به این معنا است که اگر یک فرد برای مثال دارای سرمایه ای به منظور احداث یک کسب و کار است ، ترجیح می دهد این سرمایه را در کسب و کار فیزیکی یا به تعبیر این نوع افراد ( واقعی ) به کار بگیرد تا آن که کسب و کار الکترونیکی ایجاد کرده و به نوعی تجارت الکترونیک داشته باشد ، این واقعی ندانستن کسب و کار الکترونیکی در واقع قدمی به سمت عقب و مانعی برای پیشرفت در این زمینه است ، فرهنگ سازی صحیح  و مناسب از طرق مختلف، قبیل رسانه ها و مدارس می تواند نقش به سزایی در تغییر این نوع نگرش داشته باشد.

زیر ساخت ها

با توجه به دسترسی قشر زیادی به اینترنت اما همچنان طیف گسترده ای از مردم از این نعمت برخوردار نیستند که این خود باعث شده  است که پیشرفت تجارت الکترونیک در ایران با سرعت کمتری جاری باشد ، از سمتی ، عدم داشتن اینترنت پر سرعت خود کم تاثیر نبوده و بسیاری از کسب و کارهای الکترونیکی را تحت الشعا قرارداده است. بیان واژه ای به اسم زیرساخت فقط منوط به داشتن و یا نداشتن وسایل الکترونیکی و اینترنت پر سرعت نبوده ، سواد استفاده از این ابزارها از جمله مواردی است که در بحث زیرساخت  ها قابل بحث می باشد . در مدارس و دانشگاه های بسیاری از کشور ها ، انواع زبان های برنامه نویسی چه به صورت واحد های اجباری و چه به صورت اختیاری در دسترس نوجوانان و جوانان قرار می گیرد ، که این خود می تواند از صرف هزینه های زیاد به منظور احداث بنگاه های تجارت الکترونیکی  و در نتیجه آن رجوع به بنگاه های طراحی وب ، جلوگیری نماید .نظام بانکداری الکترونیکی کآرا که پیش تر در مورد آن توضیح داده شد ، از جمله موارد دیگر در بحث زیرساخت های مورد نیاز به منظور توسعه و رونق تجارت الکترونیک است. بنابراین بررسی وجود و یا عدم وجود زیرساخت ها هم در بعد فنی و هم در بعد علمی قابل بررسی است

مشورت

استفاده نکردن از مشاوران فعال در این زمینه باعث شکست بسیاری از پروژه ها شده است ، طبیعی است که سه رکن مهم در داشتن یک کسب و کار الکترونیکی دخیل می باشد که عبارتست از: ایده ، دانش فنی ساخت ، داشتن علومی به منظور معرفی صحیح ( تبلیغات )، برندینگ ،  بازاریابی و فروش ، بقا ، رقابت و توسعه کسب و کار . متاسفانه عدم اعتقاد به نقش افرادی به اسم مشاور به خصوص در زمینه تجارت الکترونیک  که تمامی خدمات ذکر شده  بالا را پوشش می دهند ، باعث شده یا توجهی به مشاوران نشده ویا در صورت استفاده ، حضور نابلدان در این مهم ، دلیل از بین رفتن این نقش به صورت بنیادی در تجارت الکترونیک شده ، که این خود می تواند عاملی برای شکست ها و یا رونق نداشتن هرچه بیشتر کسب و کارهای الکترونیکی بشود و در نتیجه تبلیغی سو در جهت مفید نبودن تجارت الکترونیک و به طبع آن عاملی برای عدم رشد آن باشد.

نتیجه گیری

تجارت الکترونیک، صرف نظر از تمامی برتری ها هنوز دارای نقاط ضعفی است. توانائی دسترسی به رایانه های شخصی و سرعت پائین نقل و انتقال اطلاعات برروی بستر اینترنت امکان دستیابی به پایگاههای اینترنتی را با مشکل مواجه می سازد و در نتیجه تاثیر این موارد، اثر تجارت الکترونیکی را کمرنگ می کند ولی با افزایش کاربران اینترنت و سهولت دستیابی به دنیای مجازی اینترنت ، تجارت الکترونیکی باعث تغییر در کیفیت زندگی شده و تلاش در راستای این مهم ایجاد هرچه بهتر شهرهای الکترونیکی را میسر خواهد نمود.